Wat is melanoom?

Bronnen. Deze tekst is onder andere gebaseerd op de folders over huidkanker uitgegeven door de Vlaamse Liga tegen Kanker en de Stichting tegen Kanker.
Goedkeuring. Deze tekst is op 3 mei 2016 goedgekeurd door BADO, onze medische adviesraad.

De huid en huidkankers
De huid is opgebouwd uit drie lagen. Van buiten naar binnen zijn dat de opperhuid (het "epidermis"), het bindweefsel (de "dermis", ook lederhuid genoemd) en het onderhuids vetweefsel ("subcutis"). De twee meest voorkomende cellen van de opperhuid zijn de plaveiselcellen ("keratinocyten") en pigmentcellen ("melanocyten"). Pigmentcellen veroorzaken huidverkleuring wanneer de huid aan de zon of aan UV-straling wordt blootgesteld. In de lederhuid bevinden zich onder meer zweetklieren, haarwortels met talgklieren, bloed- en lymfevaten, zintuigcellen en zenuwuiteinden.

Melanoom (ook Maligne Melanoom genoemd) is een kwaadaardige kanker van de pigmentcellen die onderaan in de opperhuid in de basale cellaag (“stratum basale”) aanwezig zijn. Het is belangrijk om melanoom in een vroeg stadium te ontdekken en te behandelen omdat dan de kans op genezing of ziektecontrole aanzienlijk verhoogt. Melanoom kan gevaarlijk worden omdat het de neiging heeft om zich na verloop van tijd via lymfevaten te verspreiden naar lymfeklieren en uiteindelijk via bloedvaten ook naar andere plaatsen in het lichaam (lever, longen, hersenen of anderen organen, ook naar andere lymfeklieren). Deze uitzaaiingen kunnen ook onderhuids op andere plaatsen in de huid aanwezig zijn. Afhankelijk van de "Breslow"-dikte van het melanoom zal er meer of minder risico zijn dat het melanoom zich uitzaait. Hoe dunner het melanoom hoe kleinder de kans op uitzaaiingen ("metastasen").  Verspreiding van kanker op afstand worden uitzaaiingen of metastasen genoemd. Gebeurt de verspreiding in de buurt van de oorspronkelijke tumor (voornamelijk in drainerende lymfevaten of lymfeklieren), dan spreekt men over 'regionale metastasering'. Gebeurt de verspreiding op afstand in andere organen zoals lever, longen, hersenen), dan betreft het 'systeemmetastase' of 'metastase op afstand'. Als een kanker uitgezaaid is, dan wordt hij nog steeds genoemd naar het weefsel waar de oorspronkelijke tumor ontstond. Een melanoom bijvoorbeeld met uitzaaiingen in de lever, noemen we een melanoom met levermetastasen en niet 'leverkanker'.

Alhoewel melanomen overal op de huid en in mindere mate ter hoogte van het ook of slijmvliezen (bv. de darm) kunnen ontstaan, gebeurt dit meestal op de romp of rug bij mannen en op de benen bij vrouwen. Ook nek en aangezicht zijn veel voorkomende plaatsen waar melanomen ontstaan. 

Omdat melanomen nog steeds pigment kunnen aanmaken (ze zijn ontstaan uit pigmentcellen) kleuren ze dikwijls heel donker, maar dat is niet altijd zo.

 

 Andere veel voorkomende huidkankers zijn:

  • ongelimiteerde celdelingen van gewone huidcellen (“keratinocyten”) in de basale cellaag (“stratum basale”). Deze huidkanker wordt basaalcelkanker of basocellulair carcinoom genoemd. Het is de meest voorkomende huidkanker, zaait bijna nooit uit en wordt gewoonlijk ambulant in een ziekenhuis of bij de gespecialiseerde geneesheer (o.a. huidarts) door een kleine excisie verwijderd.

    Huidkankers die uitgaan van de keratinocyten worden ook wel eens gegroepeerd onder de naam “non-melanoom” huidkankers omdat ze zich niet in melanocyten (pigmentcellen) ontwikkelen. Ze zijn zeer duidelijk verschillend van melanomen, duidelijk minder gevaarlijk en ze vragen een andere aanpak dan melanomen. Non-melanoom huidkankers maken ongeveer 90% van de huidtumoren uit.

  • ongelimiteerde celdelingen van platte cellen in de stekelcellen- of plaveiselcellenlaag (“stratum spinosum”). Deze huidkanker wordt  plaveiselcelkanker of spinocellulair carcinoom genoemd. Deze kanker komt minder frequent voor, zaait bij personen met normaal immuunsysteem slechts zelden uit en wordt gewoonlijk ook via een kleine chirurgische ingreep ambulant verwijderd.

  • Er zijn nog enkele andere zeldzame vormen van huidkankers die elk een eigen behandelingsmethode vereisen

Melanoom is dus een subgroep van de huidkankers (ongeveer 10%), maar het is wel de potentieel meest gevaarlijke omdat hij zich kan uitzaaien.

Symptomen, diagnose en stadia van een melanoom kanker

Dikwijls zijn de eerste verschijnselen van een melanoom veranderingen in een al aanwezige pigmentvlek ("moedervlek"), maar een melanoom kan ook op voordien normaal uitziende huid ontstaan. Veranderingen op de huid die een alarmbel moeten doen rinkelen vatten zich samen in de ABCDE-regel:

  • Asymmetrie: ontstaan van of evolueren naar een asymetrische vorm, waarbij de ene helft van het letsel niet meer het spiegelbeeld is van de andere helft,
  • Boord: pigmentvlek waarvan de rand, contouren onregelmatig worden op een of meerdere plaatsen,
  • Color, kleur: verschillende kleuren door elkaar (licht en donkerbruin, rood, blauw, zwart, wit),
  • Diameter: huidvlekken met een diameter die groter wordt dan een halve centimeter (meer dan 5 millimeter)
  • Evolutie: het letsel verandert van uitzicht, grootte, dikte, kleur

Niet alle melanomen zijn donker gekleurd. Soms kunnen kwaadaardig geworden pigmentcellen geen pigment meer vormen. Omdat zij de gebruikelijke kenmerken van een melanoom missen kunnen zij er minder alarmerend uitzien.

De diagnose van een melanoom is niet evident. Bij vermoeden van melanoom is verwijzing naar een huidspecialist ("dermatoloog") of chirurg nodig. Vermoed de dermatoloog dat het om een melanoom gaat, dan is verwijdering van het melanoom onder plaatselijke verdoving en weefselonderzoek altijd nodig. Het weefsel wordt in het laboratorium onderzocht, met als resultaat duidelijkheid of het al dan niet om een kwaadaardige tumor gaat en welk type huidkanker het is. Als het om een melanoom gaat dan gaat men ook na hoe dik de tumor is ("Breslow"-dikte) want hoe dieper een melanoom groeit, hoe groter het risico op uitzaaiingen is.

Als de diagnose melanoom uitwijst gebeurt er eerst een grondig klinisch onderzoek van de hele huid en de aangrenzende lymfeklieren. Afhankelijk van de dikte van het melanoom volgen eventueel nog andere onderzoeken zoals:

  • echografie van de lymfeklieren en lever
  • RX-longfoto ("thorax")
  • CT-scan (computer tomografie): zeer gedetailleerde röntgenfoto's van het lichaam
  • MR-scan of MRI ("magnetic resonnance imaging"), een scan waarbij een magnetisch veld wordt opgewekt, waardoor beelden van het inwendige van het lichaam zichtbaar worden gemaakt
  • PET-scan ("positron emission tomography") waarbij een radioactieve vloeistof ingespoten wordt om eventuele tumoren overal in het lichaam zichtbaar te maken op foto. Deze scan wordt gewoonlijk gecombineerd met CT; men spreekt dan van een PET-CT"scan, zodat ook een fotografisch beeld te geven van de anatomische structuren van het lichaam.

Aan de hand van al deze onderzoeken kan de arts het stadium van de ziekte vaststellen, dat is de mate waarin de ziekte zich in het lichaam heeft uitgebreid.

Voor melanoom worden vier stadia van ontwikkeling onderscheiden:

  • stadium 0: Het melanoom bevindt zich enkel in de opperhuid en heeft zich niet verspreid naar de lederhuid ("melanoma in situ").
  • stadium I : Het is niet vastgesteld in lymfeknopen of afgelegen organen.
  • stadium II : Het is niet vastgesteld in lymfeknopen of afgelegen organen. Lokale ziekte: het melanoom is beperkt tot de eerste haard. Er zijn geen aanwijzingen voor uitzaaiingen (regionaal of op afstand).
  • stadium III : Vanaf dit stadium zijn uitzaaiingen vastgesteld.
  • In dit stadium III is het melanoom vastgesteld in de nabijgelegen huidregio ("satelliet tumoren"), en/of in nabijgelegen lymfevaten en/of in één of meer nabijgelegen lymfeknopen die al of niet gezwollen zijn. ("loco" regionale ziekte).
  • stadium IV : In dit stadium heeft de melanoomkanker zich verder van de originele huidaandoening verspreid, verder dan nabijgelegen lymfeklieren, via bloedbanen naar andere huiddelen, naar verder afgelegen lymfeklieren, en naar andere organen zoals longen, lever en hersenen (Ziekte op afstand).

Deze tekst is laatst nagelezen en/of herwerkt op 20 mei 2016.

Lees verder over Melanoom Behandelingen